Beynimizin bizə oynadığı daha bir oyun – PLASEBO EFFEKTİ

“Tibb fakültəsində tələbə olduğum illər… Bir gecə təcilə yaxınları tərəfindən gətirilən 30 yaşlı bir qadın ağrılardan əziyyət çəkdiyini deyirdi: Nəfəs ala bilməmək, ürəyində ağrılar, baş ağrısı, ətraflarında və başında uyuşuqluq olması. Yaxınları son günlərdə halının daha da pisləşdiyini və yeriyə bilmədiyini izah etdi. Etdiyimiz bütün müayinə və tədqiqlərə baxmayaraq bir diaqnoz qoya bilmədik, şikayətləri heç bir xəstəliklə uyğun deyildi. Biz müayinə edərkən getdikcə daha da pisləşir, tez-tez nəfəs alır, ağlayacaq kimi olurdu. Bunun üzərinə terapiya assistenti psixiatriya konsultasiya istədi və gələn psixiatr xəstənin şikayətinin Somatizasyon (psixoloji stress vəziyyətinin özünü fiziki şikayətlər olaraq göstərməsi) olduğuna qənaət gətirdi. Dərman şkafından bir ədəd C vitamin ampulası aldı və şprisə doldurdu. Əlində şprislə xəstə yanına gedən assistent xəstə və yaxınlarının duyacağı şəkildə yüksək səslə “Probleminizin səbəbini anladıq, indi xaricdən yeni gətirilmiş çox təsirli olan bir dərman verəcəm sizə. Təxminən 30 dəqiqə içində təsir göstərəcək, bütün şikayətləriniz keçəcək.” Xəstənin ombasından C vitamini inyeksiya etdi və yarım saat sonra “Sizi təkrar müayinə edəcəyəm”, deyərək xəstənin yanından ayrıldı. Aradan yarım saat keçdikdə, sanki o xəstə getmiş, yerinə bütün ağrıları keçmiş gülümsəyən bir qadın gəlmişdi. Xəstə və ailəsi təşəkkür edərək acili tərk etdilər. Və biz xəstənin arxasından baxa-baxa qaldıq.

Daha sonra bənzər xəstələrin, yenə bənzər təsirsiz müdaxilələrlə şikayətlərinin yaxşılaşdığının dəfələrlə şahidi oldum: Gözləri görmədiyi şikayəti ilə gəlib, damardan duzlu su verildikdən sonra görməyə başlayan bir cavan, qohumu ilə dava etdikdən sonra sağ tərəfində keyimə şikayəti və iflic şübhəsi ilə gələn və yenə duzlu su ilə bütün şikayətləri keçən orta yaşlı bir qadın ….

Yaxşı, necə olur ki, nəzəri olan, heç bir fəaliyyəti olmaması lazım olan bu cəhdlər, bu xəstələrin şikayətlərini belə təəccüblü bir şəkildə ortadan qaldırır? Bax bu sehrli təsirin adı Plasebodur…

“Son illərdə tez-tez eşitdiyimiz bu söz bilinən və sevilən bir musiqi qrupunun adı olmasından əlavə, əslində minlərlə ildir dünyanın dörd bir yanındakı həkimlər tərəfindən işlənən bir üsuldur. Əvvəllər (mənim şagird olduğum illər də buna daxil) müalicə məqsədli istifadə edilmiş olmasına baxmayaraq, xəstələri təsirli olmayan maddə verərək aldatmaq tibb etikasına uyğun gəlmədiyi üçün bu gün müasir tibbdə, daha çox klinik sınaqlarda hər hansı bir dərmanın və ya cəhdin həqiqətən təsirli olub olmadığının müəyyən olunmasında istifadə edilir.”

Sizi razı edəcəyəm!

Plasebo sözünün mənşəyi 14-cü əsrə söykənir. Söz, məna olaraq latınca “Sizi razı edəcəyəm.” mənasını verir. Bu illərdə ölülərin yaxınları əvəzlərinə ağlamaq üçün pul ilə adamlar tutardılar. Onlar bu mərasimə “Placebo Domino in regione vivorum”, yəni “Yaşayanlar aləmində Allahı razı edəcəyəm”-deyə başlayarmış. Əslində, ölünün sonra ağlaması lazım olan ailə üzvlərinin yerini tutan və onların yerinə ağlayaraq Tanrını və ölən adamın ruhunu “məmnun tutma” vəzifəsini boynuna götürmüş bu kəslərə zamanla “Placebo” deyilməyə başlamışdır.
Vaxt keçdikcə bu söz tibb dünyası tərəfindən borc alınmış və “dərman yerini tutan üsullar” mənasında istifadə edilməyə başlamışdır. 1811-ci ildə ilk dəfə Quincy Tibb Lüğətinə bu cür daxil olmuşdur: “Xəstəni sağaltmaqdan çox məmnun etməyə yarayan müalicə üsulları.”

İndiki vaxtda Plasebo Təsiri deyilən bir qrup fenomeni belə təyin edə bilərik:

“Plasebo təsirləri, xəstəliyi müalicə edəcək hər hansı bir fəaliyyəti olmayan farmakoloji olaraq təsirsiz maddələrin və ya səbəbsiz cəhdlərin xəstələrin şikayətlərini azaldaraq özlərini daha yaxşı hiss etmələrinə səbəb olan təsirlərdir.”
Plasebo təsirləri tam olaraq anlaşılmasa da minlərlə il boyunca həkimlər, daha köhnə tarixlərdəki loğmanlar, şamanlar, hətta el təbibləri tərəfindən istifadə edilmişdir. Pirlərdə , ibadətgahlarda insanların tapdığı o “sirli şəfa” da məhz plasebodan başqa bir şey deyil.  Tarix boyunca, xüsusilə ağrı müalicəsi üzərinə edilmiş bir çox plasebo sınağı qeydə alınaraq günümüzə çatmışdır. Bunlar arasında bəlkə də ən məşhuru Amerikalı bir anesteziya mütəxəssisi olan Henry Beecher’ın işləridir. İkinci Dünya Müharibəsi zamanında cəbhədə cərrahlıq edən Beecher morfin anbarları bitincə əməliyyat etdiyi xəstələrə morfin olduğunu eyham edərək morfin yerinə duzlu su iynəsi vermiş və heyrətlə xəstələrinin ağrılarının azaldığını görmüşdür. Eyni şəkildə, yanında anesteziya dərmanı olmadığından xəstələri damarlarından su verib, anesteziya etdiyinə razı edən və ciddi əməliyyatları bu şəkildə etmiş həkimlər belə mövcuddur.

Ağrı və bənzər şikayətlərdə, plasebo olaraq verilən şəkər həblərinin xəstənin ağrılarını azaltdığı uzun zamandır bilinir.
Ağrı və bənzər subyektiv şikayətləri olanlara dərman görünüşündə şəkər həblərinin verilməsinin ardından ağrılarının azaldığını qeyd etmələri çox həkim tərəfindən bilinən bir vəziyyət ikən, 1950-ci illərdə edilən bir iş saxta əməliyatların da Plasebo təsiri yarada bildiyini sübut etdi. O zamana qədər damar tıxanıqlığı LIMA əməliyyatı (Ligation of Internal mammary Artery – Daxili Döş Damarı Bağlanması) deyilən bir üsul tez-tez tətbiq olunurdu. Bu əməliyyatla döş iç qisimindəki bir damar bağlanır və sonra bağlanan damardan çıxan yan budaqların zamanla tac damarı tıxalı olan ürək əzələsinə çatacağı və buranın qan dövranını düzəldərək tac ürək xəstəliyini sağaldacağı düşünülürdü. Əməliyyat olan xəstələrin çoxunun əməliyyat sonrası sinə ağrısı şikayətlərinin azalması tibbdə bu əməliyyatın olduqca təsirli olduğunu düşündürürdü.

Ancaq bu inanca baxmayaraq bu əməliyyatın fəaliyyətindən şübhə duyan bir qrup həkim iki ayrı iş etdi. Hər iki işdə də xəstələr iki qrupa ayrıldılar. Birinci qrupa klassik LIMA əməliyyatı edildi, ikinci qrupa isə əməliyyat edilmədi. Ancaq xəstələrin əməliyyat olduğunu düşünmələri üçün anesteziya verildi və normal LIMA əməliyyatı olacaq yerdə dəri üzərinə bir kəsik edilib tikiş atıldı. Beləcə, oyanan xəstələr özlərinin də LIMA əməliyyatı keçirdiklərini düşünəcəklərdi. Hər iki işin nəticəsində, əməliyyat olan xəstələrlə olmayan xəstələr arasında heç bir fərq gözlənmədiyi, hər iki qrupda da sinə ağrısı şikayətinin eyni nisbətdə azaldığı tapıldı.

İrəliləyən illərdə edilən bənzər işlərdə bir-birindən güclü plasebo təsirləri müşahidə edildi: Depressiya xəstələrinə antidepresan olduğu deyilərək dərman görünüşlü plasebo həbləri verildiyində şikayətlərində 50%-ə çatan azalma müşahidə edildi, plasebo migren həbləri migren xəstələrində 40% təsirli oldu. Siyahı olduqca uzundur …

Necə olur da bu baş verir?

Bu gün altında yatan mexanizmləri dəqiq olaraq bilməsək də plasebo təsirləri dediyimiz bu təsirlərin əslində tək bir mexanizmə bağlı olmadığını, birdən çox mexanizmin birləşməsi sayəsində ortaya çıxdığını bilirik. Proqnoz, narahatlığı yüngülləşdirmə mexanizmləri, beyindəki mükafat hissələrinin işləməsi, ictimai öyrənmə, genetik və şəxsiyyət xüsusiyyətləri kimi fərqli təsirlər, həm beyindəki neyrokimyəvi mexanizmləri hərəkətə gətirərək, həm də xəstələrdə qəbul dəyişikliyinə səbəb olaraq plasebo təsirlərinin ortaya çıxmasına səbəb olurlar.

Proqnoz və narahatlığın yüngülləşməsi:

Plasebo təsirlərini ortaya çıxaran faktorların ən başında gözləmə gəlir. Xəstələr özlərinə verilən dərman səbəbiylə yaxşılaşma hissinə qapılırlar. Müalicəni tətbiq həkimin müalicənin işə yaradığına istiqamətli sözü, xəstənin verilən dərmanın çox təsirli olduğunu düşünməsi simptomlarının psixoloji, hətta qismən fizioloji olaraq geriləməsinə səbəb ola bilir. Ağ xalat geymiş, avtoritar bir həkimin “indi sizə çox güclü bir dərman verəcəyəm, bir neçə günə bir şeyiniz qalmaz” sözü ilə Plasebo alan xəstələr müalicə seansının ardından özlərini daha yaxşı hiss etdiklərini bəyan etmişlər.

Neyrokimyəvi təsir:

Son edilən işlərdə plasebo tətbiqlərinin, psixoloji təsirlərin də kənarına keçərək, beyindəki kimi neyrokimyəvi mexanizmləri də ortaya çıxartdığı müəyyən olunmuşdur. Xüsusilə ağrı şikayətinin ortadan qalxmasına təsir edən  iki mexanizm olduğu düşünülür: endogen opoloid sistem(EOS) və endokannabinod sistem (EKS).

İnsanlarda olan təbii mükafat mexanizmləri, yemək, su, seks və pul kimi xəbərdaredicilər nəticəsində Nucleus Accumbens deyilən beyin bölgəsinin xəbərdar edilməsi və bunun nəticəsində də dopamin maddəsi ifraz olunması müşahidə edilir. Plasebo tətbiq olunması nəticəsində də eyni mükafat mexanizmləri qızışdırılır. Tətbiq olunan müalicə ilə daha yaxşı olacağı hissinə qapılan xəstədə bu gözləmə dopamin artımına səbəb olur və artan dopamin xəstənin özünü daha yaxşı hiss etməsini, ağrılarının yüngülləşməsini, şikayətlərinin keçməsini təmin edir.
Plasebo müalicələrinin, beyin mükafat mexanizmləri üzərindən təsir göstərdiyi düşünülür. (Mənbə: Scienceblogs)

Öyrənmə və xüsusilə şərtli öyrənmə də plasebo təsirlərinin ortaya çıxmasında əhəmiyyətlidir. Bir xəstəyə ilk olaraq plasebo tətbiq olunarsa ,  o xəstədə müşahidə edilən plasebo təsiri çox güclü olmur. Ancaq xəstəyə əvvəlcə təsirli bir müalicə tətbiq edilib və daha sonra bu müalicəni xəstə hiss etmədən plasebo ilə dəyişdirsəniz, o zaman plasebo təsirinin çox daha artdığını müşahidə edərik. Məsələn, ağrı müalicəsi üçün edilən bir işdə xəstələrə Bazar ertəsi, Çərşənbə axşamı, Çərşənbə və Cümə axşamı günü morfin verilib, Cümə günü morfin yerinə su inyeksiya edildiyində xəstələrdə sanki morfin inyeksiya edilmiş kimi ağrıların azaldığı müşahidə edilmişdir.

Bu gün, plasebo təsirlərinin nə şəkildə ortaya çıxdığını tam olaraq anlaya bilmədiyimizə baxmayaraq, hansı vəziyyətlərdə plasebo təsirlərinin daha güclü olduğunu bilirik.

Plasebo təsirlərini artırmaq yolları:

Bu gün, alimlər hələ də plasebo təsirlərinin fizioloji, biokimyəvi və psixoloji mexanizmlərini araşdırmağa davam edirlər. Hər keçən gün yeni tapıntılarda plasebo təsirini təşkil mexanizmlərini bir az daha anlamağa çalışırıq. Gəlin, hansı vəziyyətlərdə plasebo təsirlərinin daha güclü müşahidə edildiyinə baxaq:

Qırmızı həb mi, yoxsa mavi mi?
İki həb alım, rəngi çəhrayı olsun.

Plasebo təsiri alınan həb sayı və verilən həblərin rənginə görə dəyişiklik göstərir. Blackwell və qrupu 1972-ci ildə etdikləri bir təcrübədə könüllü universitet tələbələrinə olduqca darıxdırıcı bir dərs keçmişlər. Dərsdən əvvəl şagirdləri qruplara ayıraraq bəzilərinə bir, bəzilərinə iki mavi və ya çəhrayı şəkər həbi vermişlər və bu həblərin diqqət artıran dərmanlar olduğunu söyləmişlər. Dərsdən sonra tələbələrin diqqətini ölçən testlər tətbiq etdiklərində iki həb alanların dərsi daha diqqətli dinlədiyini tapmışlar. Həmçinin həblərin rəngləri ilə nəticələr arasında bir başqa əlaqədə kəşf: çəhrayı həb alan tələbələr diqqət səviyyəsi mavi həb alanlarınkından daha yüksək çıxmışdır. Təbii olaraq, çəhrayı rəngin daha xəbərdaredici, mavinin isə daha sakitləşdirici təsiri olması nəticələri əldə edilmişdir.
Eyni şəkildə, sakitləşdirici bir dərman olan Oksazepamın narahatlıq aradan qaldırıcı təsirinin, yaşıl rənglinin sarı rənglidən daha yüksək olduğu tapılmışdır.

Dərmanların yeni olması qədər bahalı olması da plasebo təsirinin gücünü artırır. İqtisadiyyat sahəsində çalışan Dan Ariely, 2008-ci ildə etdiyi bir təcrübədə, könüllülərə elektrik şoku verərək canlarının yanmasını təmin etmişdir. Daha sonra əslində C vitaminindən ibarət olan plasebo həblərini iki qrupa ayırdığı xəstələrə paylamışdır. Birinci qrupa həblərin dənəsinin 2,5 dollar olduğunu, digər qrupa isə dənəsinin 10 sent olduğunu söyləmiş. Nəticə təxmin etdiyiniz kimi: 2,5 dollarlıq həbi alan xəstələr aldıqları dərmanın fəaliyyətinin daha yüksək olduğunu və ağrını daha yaxşı müalicə etdiyini söyləmişlər.

Xəstəyə edilən cəhd nə qədər ağrılı və ciddidirsə, plasebo cavabı da o qədər qüvvətli olur. Xəstələndiyində mütləq iynə vurulmasını istəyən, iynə edilmədən həb işlətsələr ağrılarının heç cür keçmədiyini söyləyən insanları, yaxın ətrafınızda da görmüsüz. Xəstə uşaqlarına mütləq əzələdaxili antibiotik etdirmək istəyən və reseptə həb yazdığınızda bəyənməyib iynə etdirənə qədər həkim-həkim gəzən xəstələri çox görmüşük. Yuxarıda nümunəsi verilən LIMA əməliyyatından sonra xəstələrin şikayətlərinin dərman istifadə edənlərə görə daha çox azalması və əslində heç bir fəaliyyəti olmamasına baxmayaraq bu əməliyyatın 20 il boyunca edilməsi bunun ən təəccüblü nümunəsi olduğunu düşünürəm.

Plaseboya inanma, amma plasebosuz da qalma!

Yaxşı, plasebo əgər xəstələrin rahatlamasını təmin edirsə, xüsusilə də içində kimyəvi maddə yoxkən insanın biokimyasını dəyişdirən gücdədirsə ,  niyə təkrarlanan müalicələrdə plasebodan istifadə etməyək?

Bu cavabı olduqca mürəkkəb və yerinə görə olduqca qəribə bir sualdır.

Əvvəlcə, hər nə qədər plasebo təsirləri müşahidə edilsə də , hətta indiki vaxtda qismən də olsa nevrokimyəvi olaraq ölçülə bilən təsir olmasına baxmayaraq, xəstələrin plasebo istifadə etmələri nəticəsində dərmana verdikləri cavab həqiqətən təsirli maddə ehtiva edən dərmanlara verdikləri cavabdan çox fərqlidir. Edilən bir çox saydakı işdə, plasebo tətbiqi sonrasında müşahidə edilən yaxşılaşmanın yenə də subyektiv olduğu və bu yaxşılaşma halının da təsirli maddəylə müalicə edilən xəstələrə görə çox daha qısa çəkdiyi müəyyən olunmuşdur.

Plasebo həbi verilən xəstələr ağrılarının keçdiyini bəyan etmələrinə baxmayaraq, müşahidə təsirin müddəti gerçək dərmanlara görə daha qısadır. Yəni, xüsusilə ağrı kimi şikayətlərdə plasebo müvəqqəti bir rahatlama təmin etsə də təsiri qısa bir zaman sonra yox olur. Halbuki faktor maddə ehtiva edən müalicələrin fəaliyyət müddəti çox daha uzundur.

2011-ci ildə, astma müalicəsində plasebonun yeni araşdıran və NEJM’da nəşr olunan bir iş, bir çox xəstəlikdə plaseboya bel bağlamamız baxımından gözəl bir nümunədir. 39 xəstə üzərində edilən bu işdə, astma xəstəsi olan və nəfəs darlığı çəkən bir qrup xəstəyə Albuterol deyilən sprey formasında bir astma dərmanı, tərkibində təsirli maddə olmayan plasebo spreyi və saxta Akupunktur müalicəsi tətbiq olunmuşdur. Nəticələr olduqca maraqlıdır:

Bu təcrübə protokolunda, xəstələrin bu müalicələri almadan əvvəlki və sonrakı ağciyər funksiyaları və subyektiv olaraq özlərini necə hiss etdikləri müqayisə edilir. Bu müqayisədə astma üçün olduqca vacib bir meyar olan FEV1 testi istifadə edilmişdir. FEV1 adamın özünü məcbur edərək nəfəs verməsi əsnasında 1 saniyə içində ağciyərdəki havanın nə qədərinin çölə atıldığını göstərən bir ölçüdür. Normal insanlarda, bu göstərici 70-80% arasındadır, yəni özümüzü məcbur edərək nəfəs versək 1 saniyə içində ağciyərimizdəki havanın 70-80%-ni çölə ata bilərik. Astma xəstələrində, tənəffüs yolu daraldığından bu göstəricidaha aşağı düşür, verilən astma dərmanları tənəffüs yolunu genişlədərək bu göstəricinin normal göstəricilərə yaxınlaşmasına kömək olurlar.

Təcrübədə xəstələrə bir həftə arayla bu müalicə üsulları qarışıq sırayla tətbiq edilir. Hər bir ərizə əvvəli xəstələrin FEV1 göstəriciləri qeyd  edilmiş, tətbiq sonunda bu ölçü təkrarlanmışdır. Ayrıca hər tətbiq sonrası xəstələrə tətbiq olunan üsuldan nə qədər fayda təmin etdiklərini soruşan bir anket də edilmişdir. Beləcə təcrübəçilər hər bir xəstə üçün tətbiq olunan üsulun həm ölçülən obyektiv təsirlərini, həm də xəstə tərəfindən qəbul edilən subyektiv təsirlərini qeydə alır və sonra bunları müqayisə edir. Çıxan nəticələr çox qəribədir:

Hər bir müalicədən sonra xəstələr şikayətlərindəki yaxşılaşmanın Albuterol (astma dərmanı), plasebo sprey və yenə bir plasebo olan Akupunktur müalicəsindən sonra dərhal eyni nisbətdə olduğunu bəyan etmişlər. Yəni xəstələr hər üç üsulun da nəfəs alışlarına yaxşı gəldiyi qənaətində idilər. Ancaq FEV1 göstəricisi eyni şeyi söyləmir. Hər üç üsuldan əvvəlki və sonrakı FEV1 göstəricisinin dəyişməsinə baxdığımızda, Albuterol tətbiq olunan xəstələrin FEV1 göstəricilərində 20% kimi mənalı bir artım olmasına baxmayaraq, plasebo sprey və ya Akupunktur tətbiq olunan xəstələrin FEV1 göstəricisində yaxşılaşma heç bir tətbiqə tabe tutulmayan xəstələrə görə fərqlilik göstərməmişdir. Yəni, Plasebo və Akupunktur tətbiq olunan xəstələr ağciyər funksiyalarında yaxşılaşma olmadığı halda özlərini daha yaxşı hiss etdiklərini bəyan etmişlər.

Bu və buna bənzər işlər, plasebo tətbiqlərinin əslində xəstəliyin özünü müalicə etməkdənsə, xəstəliklə əlaqədar simptomları qismən və müvəqqəti olaraq azaltdığını və ya xəstənin bu simptomları qəbul edişini dəyişdirdiklərini göstərir. Bu səbəblə, plasebo ehtiva edən müalicə üsulları, xəstələrin gerçək mənada müalicə edilməsini təmin etməkdən uzaqdır. Qismən xəstələrə anlıq bir yaxşılaşma xaricində xəstəliyi tam sağaltması haqqında heç bir şey deyə bilmərik .

Fəaliyyətlə əlaqədar çətinliklərin yanında, plasebo tətbiqlərində bir digər problem tibbi etik normalar oldu. Tibb etikasında xəstəyə xəbər vermədən, məlumatlandırmadan dərman vermək və üzərində təcrübə aparmaq yanlışdır. Etik olaraq, xəstəyə verilən dərmanların nə olduğunun, nə kimi təsir və yan təsirlərin olacağının ətraflı açıqlanması, xəstənin də bunları bilərək aldığı müalicəyə təsdiq verməsi lazımdır. Bir xəstəyə, təsirli olacağını söyləyərək təsirsiz bir dərman və ya tətbiqi resept vermək onu aldatmaqla ekvivalentdir ki, bu da tibb etikasına uyğun gəlmir.

Bir digər etik problem də, göbələk kimi çoxalan və plasebo təsirindən başqa bir fəaliyyəti olmayan alternativ tibb tətbiqlərinin sayındakı partlamadır. Yeni törəyən bir çox alternativ tibb üsulunun müdafiəçiləri insanların ümidlərini, inanclarını, etibarlarını sui-istifadə edərək fəaliyyəti olmayan maddələrlə xəstələrin müalicə edildiyi düşüncəsini yaratmağı plasebo təsiri üzərindən üzrlü göstərməyə çalışır. Bu axının tərəfdarları plasebo təsirlərini, görülən nevrokimyəvi təsirləri və beyindən ifraz olunan endorfinin yaratdığı ağrı və bənzər şikayətlərin olmasını önə sürərək tətbiq müalicələrin təsirli olduğunu iddia edirlər. Bu tip müalicələrin artımı, həm xəstələrin təsirli olduğunu düşündükləri müalicə üsullarına bel bağlayaraq sui-istifadə edilmələrinə, həm də əslində qalıcı təsiri olmayan bu üsullara köçürülən resursların heç olmasına səbəb olur.

Əlbəttə ki, Plasebo təsirlərindən faydalanaraq etik olmayan tətbiqlər edən tək qrup alternativ tibb deyil. Dərman firmalarının da çoxsu hesab edilməyəcək şəkildə plasebo təsirlərini istifadə edərək, xəstələri, hətta həkimləri manipulyasiya edərək haqsız qazanc təmin etdiyini görürük. Yeni bazara çıxan və bəlkə də fəaliyyətləri bazarda mövcud olan bənzərlərindən çox da fərqli olmayan dərmanların müxtəlif dizaynlı örtüklər, xüsusilə rəng və şəkildəki həblərdə satılaraq olduqlarından daha təsirliymiş kimi göstərildiyini hamımız bilirik. Bu marketinq üsulu, həm həkimlərə bu dərmanların daha təsirli olduğunu düşündürərək bu dərmanların daha çox yazılmasına, həm xəstələrin bu yeni və “son dəbdə olan” dərmanları istifadə etməsinə səbəb olur. Xəstələr yeni dərmanı köhnəsindən daha təsirli göstərən qısa amma müvəqqəti plasebo təsirləriylə xoşbəxt olarkən, dərman firmaları daha bahalı dərmanların satışını artıraraq ciblərini dolur.

Plaseboya inana bilərikmi ?

Plasebo təsirlərinin, nə olduğunu bilərək, diqqətli və uyğun şəkildə, etik olaraq istifadə edildiyi sahələr də var.

Plasebo üsulları öz təsirini xəstə müalicələrinə etik şəkildə əlavə etməyəcəyimiz zaman göstərəcək.
Bu təsirlərin ən əhəmiyyətli istifadə sahəsi yeni müalicələr tapmağa istiqamətli edilən elmi iş və klinik təcrübələrdir. Həm həkimlərin, həm xəstələrin ortaq hədəfi-tətbiq olunan müalicədən xəstənin fayda görməsidir. Bunun yolu da həqiqətən işə yarayan, müalicə edici xüsusiyyətləri olan maddələri tapmaq və sınamaq lazımdır. Klinik təcrübələrdə, bir müalicənin həqiqətən işə yarayıb yaramadığını, ancaq bənzər bir plasebo istifadə edərək test edə bilərlər. Ancaq bu testlərdən keçib, fəaliyyəti plasebodan fərqli olan dərmanlar müalicə protokollarında yerini alır.

Maraqlı və yeni bir digər tətbiq isə yuxarıda bəhs etdiyim “Xəstəyə içində təsirli maddə var yalanıyla plasebo dərman vermə” mövzusundakı etik problemini ortadan qaldıraraq, açıq olaraq plasebo vermə üsuludur. Yaxın zamana qədər xəstəyə verilən dərmanın plasebo olduğunun açıqca deyilməsi, plasebo fəaliyyətini yox edəcəyi yolunda hakim idi. Ancaq yeni edilən bir neçə iş, bəzi vəziyyətlərdə xəstələrin bilərək plasebo alması halında belə qismən də olsa plasebo təsirlərinin gözlənəbiləcəyi və xəstənin simptomlarının yaxşılaşacağı yolunda məlumatlar əldə etmiş vəziyyətdədir. Məsələn , Harvard Universitetində 80 aqressiv bağırsaq xəstəsi könüllüsü üzərində edilən bir işdə bu xəstələrə şəkər həbləri verilmiş və verilərkən də “bu həblərin içində faktor maddə olmadığı, şəkərdən ibarət olduqları, ancaq edilən klinika təcrübələrdə bu həbləri istifadə edən kəslərin qaz, qabarıqlıq kimi şikayətlərində azalma müşahidə edilib “deyilmişdir. Buna baxmayaraq, içində faktor maddə olmadığını bilə-bilə şəkərdən ibarət plasebo həbi alan xəstələr, yenə də şikayətlərinin azaldığını bəyan etmişlər.
Ancaq digər təcrübədə isə əksinə-xəstələrin özlərinə verilən müalicənin plasebo olduğunu bildiklərində xəstəliyin sağalması daha gec və daha zəif olmuşdur. Qısacası, xəstələrə açıq-açıq plasebo tətbiqinin faydası olub olmadığı daha dərindən araşdırılması lazım olan bir mövzudur. Kim bilir, zaman keçdikcə bəlkə də etik xarici tətbiqlər etmədən plasebo təsirlərinin müsbət yanlarını tibbə birbaşa daxil edəcək üsullar tapa bilərik.

Plasebo’nun öyrətdikləri

Plasebo təsirləri haqqında son əsrdə edilən işlərdən öyrəndiklərimiz çox qiymətlidir. İnsan beyninin gözləmə, narahatlıq və bənzər mexanizmlərlə nevroendokrin mexanizmləri hərəkətə gələrək insanın psixi vəziyyətini  dəyişdirdiyini bilirik. Bu sahədə edilən dərin işlər həm bu təsirləri daha yaxşı anlayıb xəstələrin yaxşılığına istifadə etməmizi təmin edəcək, həm də plasebo təsirlərini aktual tibb tətbiqləriylə etik olaraq necə bütünləşdirə biləcəyimiz mövzusunda bizə yol göstərəcək.

Ancaq plasebo təsiri ilə edilən işlərin, bəlkə də müasir tibbə öyrətdiyi ən əhəmiyyətli şeylərdən biri, xəstələrin özlərini yaxşı hiss etməsinə verilən müalicə üsulu qədər yaxşı bir xəstə-həkim əlaqəsinin əhəmiyyətini bir daha göstərməsidir.

Xəstələr maşın deyillər və həkimlər olaraq onları yalnız faktor maddə ehtiva edən dərmanlarla sağaltmaq bəs etmir. Tətbiq müalicədən ən yüksək fəaliyyəti almaq və xəstələrimizin özünü xoşbəxt və etibarlı hiss etməsini təmin etmək üçün onları fərd olaraq görməli, onlara kafi vaxt ayırmalı və lazım olan əhəmiyyəti və hörməti göstərməliyik.

Maraqlı qeydlər:

Plasebo təsirləri ilə qarışan vəziyyətlər

Təsirsiz müalicə tətbiqi nəticəsində yaxşılaşdığını bəyan edən hər xəstənin yaxşılaşma səbəbini plasebo təsiri olaraq görməmək lazımdır. Plasebo təsirləri xaricində də onların xəstəlik əlamətlərinin aradan qalxdığı vəziyyətlər də ola bilər.

Bəzi xəstəliklər özbaşına yaxşılaşa və bu təsadüf, təsirsiz bir müalicə üsulunun fəaliyyəti varmış kimi qəbul edilməsinə səbəb ola bilər.
Bəzi xəstəliklərin simptomları dalğalanmalarla müşahidə edilər. Xəstənin dediyi şikayətlərdəki dalğalanma tətbiq olunan müalicədən müstəqil olaraq xəstənin özünü daha yaxşı hiss etməsinə səbəb ola bilər. Ortalamaya dönmə meyli, sıxlıqla plasebo təsirləriylə qarışdırılan bir vəziyyətdir.

Plasebonun pis xasiyyətli əkizi

Plasebonun müsbət təsirlərinin əksinə, bəzən təsirsiz maddə alışının mənfi təsiri də müşahidə edilə bilir. Nosebo təsirləri deyilən bu fenomen, tətbiq olunan fəaliyyəti olmayan müalicə üsulunun ardından gerçək dərmandan gözlənilən yan təsirlərin müşahidə vəziyyətinə verilən addır. Əgər hər hansı bir dərmanı alarkən heç bir yan təsir hiss etmədiyimiz halda günün birində dərmanın təyinat kağızını oxuyub orada görülən yan təsirlərdə qaşıntı və mədə bulanması müşahidə etdikdən sonra bütün gününüz qaşınmamağa və qusmamağa cəhd göstərməklə keçdisə, deməli, siz də Nosebo təsiriylə tanış olmusunuz. Mənbədə qeyd etdiyim videoda, Dr. Man Goldacre Plasebo və Nosebo təsirlərini əyləncəli bir şəkildə açıqlayır.

Mənbələr:

Bausell RB. Snake Oil Science. 2007. New York: Oxford University Press.

Goldacre B. Bad Science. 2008. New York: Faber and Faber Inc.

Duke University. (2008, March 5). You Get What You Pay For? Costly Placebo Works Better Than Cheap One. ScienceDaily.
Benedetti, F. (2014). Drugs and placebos: what s the difference ?. EMBO Reports. 15 (4), 1469-3178

Wechsler, M. E., Kelley, J. M., Boyd, I. O., DUTILE, S., Marigowda, G., Kirsch, I., et al. (2011). Active albuterol or Placebo, Sham Acupuncture, or No Intervention in Asthma. New England Journal of Medicine, 365 (2), 119-126.
Kaptchuk TJ, Friedlander E, Kelley JM, Sanchez MN, Kokkotou E, et al. Placebos without Deception: A randomized Controlled Trial in Irritable Bowel Syndrome.

Brain Science Podcast, Episode 77: Interview with Fabrizio Benedetti, MD, PhD, Author of Placebo Effects: Understanding the Mechanisms in Health and Disease, and The Patient s Brain: The Neuroscience behind the Doctor-Patient Relationship

 

Aysel Hüseynli, rezonanss.com

MÜZAKİRƏ

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

DİGƏR XƏBƏRLƏR