Böyük şirkətlərin reklam “peşəkarlıqları” – ARAŞDIRMA

redbulBir neçə ay öncə mətbuatda belə bir başlıqlı xəbər yayılmışdı: “Redbul” qanadlandıra bilmədi, 13 milyon təzminat ödədi”. Xəbərdə ABŞ-da bir şəxsin “Redbul” şirkətini sloqanındakı “Redbul – Qanadlandırır” ifadəsinə görə məhkəməyə verib, 13 milyon təzminat qazndığı yazılmışdı. Vətəndaş içkini içəndən sonra qanadlanmadığına görə şirkəti təqsirli bilmiş və haqlı çıxmışdı.
Bəlkə də bu xəbər “sarı mətbuat”ın uydurma xəbərlərindən idi, amma uydurma olmuş olsa belə reallıq dəyişmir; hər bir şirkətin sloqanı, loqotipi onun simasıdır və bu həmin qurumun istifadəçilərinə verdiyi vəd hesab olunur. Ona görə də böyük şirkətlər öz mahiyyətlərini təqdim edən bu qısa ifadələr üzərində aylarla, bəzən illərlə düşünür. Orta statistik tamaşaçıya çox da maraqlı və əhəmiyyətli görünməyən bu məqam əslində təbliğat-təşviqat, reklam, PR işində olduqca diqqət yetirilən məsələlərdəndir.
Azərbaycana ayaq açan əksər meqaşirkətlər öz reklam çarxlarını, sloqanlarını orijinaldan təqdim edirlər. Yəni “Coco-cola”, “Pepsi”, “Adidas” “Nike” və digər şirkətlərin Azərbaycan reklam çəkilişi qurumları ilə əməkdaşlıqları çox da gözə dəymir. Belə olduqda biz Türkiyədəki kimi böyük reklamvericilərin ölkəmizin, cəmiyyətimizin unikallığına hesablanmış, Azərbaycanın hansısa coğrafi məkanı ilə sintez olunmuş yerli reklam çarxları ilə rastlaşmırıq. Yerli mütəxəssislər tərəfindən daha çox yerli şirkətlərə məxsus təbliğat çarxları çəkilir. Elə daha çox boşluqlar, uğursuzluqlar da məhz bu məqamlarda üzə çıxır.
Reklam çarxlarındakı səliqəsiz çəkilişlərdən, qeyri-peşəkarlıqdan yazsaq, yəqin ki, bu heç kəsə maraqlı olmaz. Çünki bunu əksər tamaşaçılar özləri də görür. Bu yazıda daha çox tanınmış yerli və xarici şirkətlərin sloqan və çəkilişlərindəki məntiqi səhvləri sadalamaq istəyirik.
Öncə ölkədə yeni fəaliyytə başlamış ikinci əl əşyaların elektron satışı və alışı üzrə vasitəçi sayt – lalafo.az -ın reklamlarına nəzər salaq. Bir çox ölkələrdə bu sahə o qədər uğur qazanıb ki, belə saytlar nəinki, ölkədaxili hətta beynəlxalq müstəvidə də müştərilər qazana bilib. Lalalfo.az –ın hədəflərinin nə qədər yüksələcəyini zaman göstərəcək. Biz isə onun reklam çarxlarındakı bəzi neqativ lalafo-azməqamları göstərməyi borc bilirik. Saytın ikinci əl əşyaların satışını həyata keçirdiyi elə nimdaş, neqativ, diksindirici məqamlar üzərində göstərilir ki, çətin ki, alıcıların belə şeylərə meyli düşsün. Məsələn, ikinci əl ayaqqabı nə dərəcədə çəkici bir geyimdir ki, onu reklam səviyyəsinə qaldırmaqla uğur qazanmaq mümkün olsun. Metro stansiyalarının daxilinə qədər gedib çatan reklam şəkillərində müğənni Röya Ayxan geyilmiş ayaqqabıları ilə təsvir olunur. Axı “geyilmiş ayaqqabı qoxulu reklam” nə dərəcədə çəkici ola bilər. Ən pis halda müğənninin büstqalterini belə reklam etmək daha çəkici olardı, nəinki ayaqqabılarını. Geyilmiş ayaqqabı heç bir estetik forması ilə reklam məhsulu deyil. Bir çox KİV-lərə reklam dağıdan bu saytın uğurlu çarxı demək olar ki, gözə dəymir. Aktyor Fərda Xudaverdiyevin çəkildiyi, saytın elektron mallar üzrə reklam çarxında qəhrəmanın üzündəki tük, başındakı papaq insanı ilk baxışdan diksindirir. Qəhrəman zəif işıqlandırılmış fonda çəkdiyi boz fotoları ilə çətin ki, kiminsə diqqətini çəkə bilsin. Sanki o, evə oğurluğa girib, indicə otağı tərk edəcək. Pıçıltı ilə danışan, təngnəfəs bir qəhrəmanın bu tip reklam çarxına nə aidiyyatı var? Saytın reklam çarxlarında “LAZIMSIZ” sözü o qədər qabardılır ki, tamaşaçıda bu malların lazımlılığına şübhə yaranır. Türkiyədə isə “atsan atılmaz, satsan satılmaz” devizi ilə çəkilən bu çarxlara elə məqamlar seçilir ki, həm saytın mahiyyəti üzə çıxarılır həm də insanlara “hayı gedib vayı qalmış” əşyalar deyil, sadəcə işlənmiş əşyalar təqdim olunur.
p-gAzərbaycan televiziyalarına ən çox reklam təqdim edən xarici şirkətlərdən biri ABŞ-ın təmizləyici vasitələr və şəxsi qayğı məhsulları istehsalı ilə məşğul olan “Procter & Gamble” şirkətidir. Şirkətin onlarla çeşidini reklam edən aktyor Bəhram Bağırzadə və müğənni Nigar Camal gün ərzində azından 10 dəfə evlərimizin “qonağı” olur. Şirkətin ümumi sloqanı “Həyatınızı yaxşılaşdırmaq üçün hər zaman yanınızda” olsa da, hazırda Azərbaycanda gedən bütün reklamlarda bu şirkət “Özün sına”, “Azərbaycan sınayır, sən də sına” və b. devizlərlə çıxış edir. Sloqanda şirkət öz alıcısına heçnə vəd etmir, ona yalnız sınamağı məsləhət bilir. Məhsulun sınaqdan necə çıxacağı və şirkətin alıcı qarşısındakı məsuliyyəti heç bir halda devizdə əks olunmur. Yəni şirkət məhsullarını insanlara sınaqdan çıxarmaq üçün təklif edir, onların işinə yaramaq üçün yox. Əslində ilk baxışdan çox da ciddi görünməyən bu qüsur meqaşirkət üçün həddindən artıq qeyr-peşəkar ifadədir.
Yerli şirkətlərimiz arasında texniki, vizual baxımdan fərqli reklam çarxları ilə seçilən istiqamət mobil operatorlardır. Çəkilişi və hazırlanması peşəkarlara həvalə olunsa da bu şirkətlərin də sloqanlarında qeyri-peşəkarlıqlar olmamış deyil.
Ölkənin ilk mobil rabitə xidmətləri göstərən, hazırda əhalinin 95%-ni əhatələyən “Bakcell” mobil operatoru əvvəlki “Dəyişək, inkişaf edək” kimi çox da etibarlı görünməyən sloqandan “Daha yaxın olaq” ifadəsinə keçmələrini uğurlu saymaq olar. (Dəyişmək dayanaqlı bir məhfum üçün çox da arzuolunan hal deyil. Yəni dəyişəməyin inkişaf kimi müsbət tərəfi olsa da, başqaya çevrilmək, yadlaşmaq kimi etibarsızlıq havası da yox deyil) Lakin yeni sloqandakı “daha” sözünün iki mənada işlənə biləcəyini nəzərər alsaq, bu seçimin də çox uğurlu olmadığı aydın olur. Düzdür, bu ifadədə orfoepik bakcellyöndən, yəni, səslənişində problem hiss olunmur, lakin orfoqrafik müstəvidə, yəni sloqanın yazıdan oxunmasında açıq şaxə var. Biz bu sloqanı həm “bu vaxta qədər yaxın deyildik, daha, bundan sonra yaxın olaq” mənasında, həm də şirkətin özünün təqdim etdiyi mənada “Daha yaxın olaq, yəni olduğumuzdan da yaxın olaq” mənasında anlaya bilərik.
Keçək Azərbaycanın 80%-ni əhatə edən, hazırda abunəçilərinin sayı 2 milyon olan “Nar” (Nar – Azerfon MMC) mobil operatoruna… Şirkətin öncəki loqotipi ilə müqayisədə daha uğurlu vizual görüntü seçməsi sirr deyil; həm nar meyvəsi, həm də elementar simvolizasiyada danışıq, səs anlayışlarını bildirən işarə – ikisi birində.
Lakin sloqana gəlincə…
narSloqan şirkətin faəliyyət istiqamətini, mahiyyətini, müştərilərə demək istədiyi sözün mümkün qədər, lokanik, qısa formasıdır. Peşəkar yanaşmada adi mətn belə artıq sözlərdən maksimum təmizlənməlidir. Yəni, mətndə hər hansı bir sözün olmaması heçnəyi dəyişmirsə, həmin söz yazıdan həmən kənarlaşdırılır. Sloqanda artıq söz saxlamaq isə ümumiyyətlə yolverilməzdir. “Nar” mobil operatorunun hazırki sloqanı “Gəlin, birlikdə böyüyək”dir.
1) Təəssüf ki, sloqanda qrammatik səhvə yol verilib; demək olar ki, şirkərin rəsmi loqotiplərində və devizlərində “gəlin” sözündən sonra heç vaxt vergül işarəsi qoyulmur.
2) Bu sloqanda “gəlin” sözü olmasa da olar? “Birlikdə böyüyək” kimi qısa və rahat forma varkən, burada “gəlin” sözünə ehtiyac yoxdur.
3) Cəmiyyəti böyüməyə dəvət etmək mahiyyət etibarı ilə həm də onu küçümsəməkdir. Yəni, böyüməyimizə ehtiyyac var, “Gəlin, birlikdə böyüyək”.azercell

Ölkə əhalisinin 99.8 faizini əhatələyərək mobil operatorlar arsında liderliyini qoruyan “Azercell”in (“Azercell Telekom” MMC)-sloqanı əvvəlkilərlə müqayisədə daha elementar və az kreativ görünür. “Azercell-lə həyat daha gözəldir!” Təbii ki, sloqanın axsayan tərəfi təkcə bəsit olmasında deyil, bu ifadədə də yuxarıda danışdığımız “daha” söznün olması deyimə xələl gətirir. Hansı ki, fəaliyyəti danışıq, əlaqə, söz üzərində qurulan bir şirkət – mobil operator üçün bu məqam yetərincə ciddi neqativdir.
Bundan əlavə bir çox peşəkar şirkətlərin reklam çarxlarındakı “faizsiz kredit”, (kredit müəyyən müddətə və faizlə verilən pul vəsaitidir. Borc faizsiz verilirsə, bu artıq kredit sayılmır. ) və b. məntiqsiz ifadələrlə tez-tez rastlaşırıq.
Təəssüf ki, Azərbaycanda reklam çarxları cəmiyyət tərəfindən yalnız o zaman qınanır ki, onların sujetində mentallığa zidd, açıq-saçıqlıq olsun. Bu tip çarxlardakı orijinallığı nəzərə almayan toplumu əksər hallarda ciddi məntiq səhvi, dil qaydalarının pozulması çox da narahat etmir.
Bu reallıqda efir məkanımızda məntiqsiz, boz təbliğat çarxlarının günü-gündən artdığının şahidi oluruq. Bu birbaşa tamaşaçıların təqsiri olmasa da, həm də tamaşaçıların təqsiridir.

(ardı olacaq…)

Sərdar Amin, A24.az
serdaramin@gmail.com

MÜZAKİRƏ

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

DİGƏR XƏBƏRLƏR